Varlık karşılaştırma

Karşılaştırma neyi gösterir, neyi göstermez

Grafikteki her çizgi, başlangıç ayında yatırdığınız tutarıno varlıkta izlediği yoldur. Hepsi aynı noktadan başlar; sonrası tamamen o varlığın kendi fiyat hareketidir. Farklı para birimlerinde fiyatlanan varlıklar bu sayede yan yana okunabilir.

“Enflasyona göre” seçeneğini açtığınızda her ay TÜİK tüketici fiyat endeksiyle bugünün parasına çevrilir. O zaman yatay bir çizgi “tam enflasyon kadar arttı”, aşağı eğim “enflasyonun gerisinde kaldı” demektir. Uzun dönemli karşılaştırmalarda okunması gereken ölçü budur.

Bu araç hangi soruları cevaplıyor

“2015 yılında 10 bin liram olsaydı bugün ne olurdu?” sorusunun tek bir cevabı yok, çünkü o parayı nereye koyduğunuza bağlı. Altında mı dururdu, dolarda mı, gümüşte mi, yoksa hiç dokunmasanız enflasyon onu ne kadar eritirdi? Bu araç altı ihtimali aynı grafikte yan yana koyar ve hepsini aynı noktadan başlatır; sonrası tamamen her varlığın kendi hikâyesidir.

Aşağıdaki tablo, aracın varsayılan sorusunun cevabıdır:Ocak 2015 tarihinde 10.000 TL, Haziran 2026 itibarıyla her varlıkta ne etmiş? İki sütun var, çünkü iki ayrı soru var. Nominal sütunu “kaç lira oldu” der; reel sütunu “bu para gerçekte ne kadar mal alabiliyor” der. İkincisi tüketici fiyat endeksiyle bugünün parasına çevrilmiş hâlidir ve uzun dönemde bakılması gereken sütun odur.

Aynı dönemde tüketici fiyatları 16,52 kat arttı. Yani bir varlığın nominal getirisi bu katın altında kaldıysa, lira olarak kazanmış görünse bile satın alma gücü olarak kaybetmiştir. Reel sütunun varlık sebebi budur: enflasyonun yüksek olduğu bir ülkede nominal rakamlar tek başına yanıltıcıdır.

Nominal getiri ile reel getiri arasındaki fark

Nominal getiri, paranızın lira cinsinden kaç katına çıktığıdır. Hesabı kolaydır ama bir tuzağı vardır: liranın kendisi de zamanla değer kaybeder. On yıl önceki bir lira ile bugünkü bir lira aynı şeyi almaz; dolayısıyla “param üçe katlandı” cümlesi, fiyatlar da üçe katlandıysa aslında “yerimde saydım” demektir.

Reel getiri bu bozulmayı temizler. Her ayın değeri, o ayın tüketici fiyat endeksiyle bugünün parasına çevrilir; geriye kalan, fiyat genel seviyesinden arta kalan gerçek değişimdir. Araçta “Ölçü” alanınıEnflasyona göre (TÜFE) yaptığınızda grafikteki yatay bir çizgi “tam enflasyon kadar arttı”, yukarı eğim “enflasyonu geçti”, aşağı eğim ise “lira olarak artmış olsa bile satın alma gücü olarak eridi” anlamına gelir. Aynı hesabı tek bir tutar içinenflasyon hesaplayıcısıyla da yapabilirsiniz.

Hangi varlıkları yan yana koymak anlamlı

Karşılaştırma, birimleri değil oranları kıyasladığı için farklı para birimlerinde fiyatlanan varlıklar aynı grafikte durabilir. Dolarla fiyatlanan bakır ile lirayla fiyatlanan gram altını yan yana okumak bu yüzden geçerlidir: ikisi de başlangıçtaki tutara eşitlenir ve oradan kendi yüzde değişimiyle ilerler.

Yine de her karşılaştırma aynı derecede öğretici değildir. Birbirine çok yakın hareket eden şeyleri kıyaslamak az şey öğretir: gram altın ile çeyrek altın neredeyse aynı çizgiyi çizer, çünkü ikisi de aynı has altın fiyatından türetilir; aradaki tek fark sabit bir gramaj çarpanıdır. Buna karşılık farklı motorlarla hareket eden şeyleri yan yana koymak asıl resmi verir:

• Altın ile dolar: altının lira fiyatı kurun içinde yaşar, ama dünya altın fiyatı ayrı hareket eder. İkisini yan yana koymak, kazancın kurdan mı madenden mi geldiğini ayırır. Ayrıntısıdolar bazında altın yazısında.
• Altın ile gümüş: gümüşün yarısından fazlası sanayide tüketilir, bu yüzden ekonomik döngüye altından çok daha duyarlıdır ve çok daha sert oynar. Neden farklı hareket ettiğini ayrı bir yazıda anlattık.
• Kıymetli maden ile sanayi emtiası: bakır, demir cevheri ve petrol talebi büyümeyle birlikte artar; altın ise belirsizlikte talep görür. İkisi çoğu zaman ters yönde okunur.
• Tarım emtiaları: buğday, kahve, kakao ve şeker hava koşullarına ve arz şoklarına bağlıdır; finansal varlıklarla aralarında çok az ortak hareket vardır.

Sonuçları okurken düşülen üç hata

Birincisi, başlangıç tarihini sonuca göre seçmek. Bir varlığın en dipte olduğu ayı başlangıç yaparsanız o varlık her zaman kazanır. Dürüst karşılaştırma, cevabı bilmeden seçilmiş bir tarihle yapılır; birkaç farklı başlangıç ayı deneyip sonucun ne kadar değiştiğine bakmak iyi bir alışkanlıktır. Sonuç başlangıca göre tepetaklak oluyorsa, elinizdeki bulgu varlık hakkında değil zamanlama hakkındadır.

İkincisi, işlem maliyetlerini yok saymak. Buradaki rakamlar saf fiyat değişimidir: alım satım makası, kuyumcu işçiliği, komisyon, saklama ve vergi yoktur. Fiziki altında makas tek başına yüzde birkaçtır ve kısa vadeli alım satımlarda getirinin önemli bir kısmını götürür. Makasın tarihsel büyüklüğünüayrı bir yazıda ölçtük. Yani tablodaki sayılar bir üst sınırdır, gerçekleşen getiri değil.

Üçüncüsü, geçmişi geleceğe uzatmak. Bir varlığın on yıl boyunca önde gitmiş olması, önümüzdeki on yılda da önde gideceğini söylemez. Bu site geçmişin kaydını tutar; ne olacağını söylemez veneden söylemediğiniayrıca anlatır.

Verinin kapsamı ve sınırları

Karşılaştırmada kullanılan aylık seriler dört kaynaktan gelir: döviz kurları TCMB’nin günlük bülteninden, kıymetli madenler LBMA ve LPPM fiksinglerinden, emtialar Dünya Bankası’nın aylık tablosundan, enflasyon endeksi ise TÜİK’ten. Her varlığın kendi kapsamı vardır ve bunu gizlemiyoruz: seçtiğiniz aralıkta verisi geç başlayan bir varlık için tabloda “veri Mart 2003’de başlıyor” notu çıkar, grafikte de çizgi oradan itibaren çizilir. Eksik ay tahminle doldurulmaz.

Emtia fiyatları aylık ortalamadır; ay içindeki sert hareketleri göstermez. Bu yüzden karşılaştırma da aylık çözünürlükte yapılır — günlük veriyle aylık veriyi aynı grafikte karıştırmak, aslında olmayan bir hassasiyet izlenimi verirdi. Belirli bir günün fiyatını arıyorsanız ilgili varlığınarşiv sayfasından gün gün bakabilirsiniz.

Bir not daha: 1 Ocak 2005’te Türk lirasından altı sıfır atıldı. Bu sitedeki bütün lira değerleri karşılaştırılabilir olsun diyeyeni lira cinsinden gösterilir; kaynak bültenlerde 2005 öncesi için milyonlu rakamlar yazar. AyrıntısıTL’den sıfır atılması yazısındave metodolojide.

İlgili sayfalar

• Enflasyon hesaplama (TÜFE)
• Altın getiri hesaplama
• Dolar bazında fiyat
• Emtia fiyat arşivi
• Yöntem ve sınırlılıklar

Sık sorulanlar

Aynı anda kaç varlık karşılaştırabilirim?

Altı taneye kadar. Sınır keyfî değil: çizgi sayısı arttıkça grafik okunmaz hâle gelir ve renkler birbirinden ayırt edilemez olur. Altı renk, renk körlüğü ayrımı dahil sınanmış bir palettir; yedinciyi eklemek o güvenceyi bozardı.

“Enflasyona göre” seçeneği ne yapıyor?

Her ayın değerini TÜİK tüketici fiyat endeksiyle bugünün parasına çevirir. Böylece grafikteki artış, fiyatların genel yükselişinden arta kalan GERÇEK değişimi gösterir. Yatay bir çizgi “enflasyon kadar arttı”, yukarı eğim “enflasyonu geçti” demektir.

Neden bazı varlıklar eski tarihlerde başlamıyor?

Her serinin kendi kapsamı var: Dünya Bankası emtiaları 1960’a iner, TCMB kur bülteni arşivimiz 1996’ya, hesaplanan gram altın da ona bağlı olarak 1996’ya. Seçtiğiniz aralıkta verisi olmayan varlık grafikte çizilmez ve tabloda “veri yok” yazar; uydurulmaz.

Sonuç gerçek getirim mi?

Hayır, üst sınırdır. Hesap saf fiyat değişimini gösterir; alım satım makası, işçilik, komisyon, saklama ve vergi yoktur. Fiziki altında makas tek başına yüzde birkaçtır. Bu bir geçmiş kaydıdır, gelecek için bir söz değildir.

2015’te 10 bin liram olsaydı bugün ne olurdu?

Nereye koyduğunuza bağlı. Araç bu soruyu altı varlık için aynı anda cevaplar: tutarı ve başlangıç ayını girip varlıkları seçmeniz yeterli. Sayfadaki örnek tablo tam olarak bu soruyu 10.000 TL için gösterir ve hem lira karşılığını hem enflasyondan arındırılmış hâlini verir.

Altın mı dolar mı daha çok kazandırdı?

Seçtiğiniz döneme göre değişir ve “kazandırdı” derken neyi kastettiğinize de bağlı. Lira cinsinden ikisi de artmış görünür, çünkü lira erimiştir. Anlamlı karşılaştırma enflasyona göre yapılan karşılaştırmadır; aracın “Ölçü” alanını değiştirerek ikisini de görebilirsiniz.

Reel getiri nedir, nasıl hesaplanır?

Reel getiri, enflasyondan arındırılmış getiridir: nominal değer, dönem sonundaki tüketici fiyat endeksi ile başlangıçtakinin oranına bölünür. Fiyatlar üçe katlanmışken paranız da üçe katlandıysa reel getiriniz sıfırdır — lira olarak kazanmış görünürsünüz ama satın alma gücünüz değişmemiştir.

Bakır, buğday, kahve gibi emtiaları da karşılaştırabilir miyim?

Evet. Dünya Bankası’nın aylık tablosundaki yetmiş bir emtianın tamamı seçim listesinde: petrol, doğalgaz, kömür, bakır, alüminyum, demir cevheri, buğday, mısır, pirinç, kahve, kakao, şeker, pamuk, gübreler ve diğerleri. Bunları altın ve dövizle aynı grafikte yan yana koyabilirsiniz.

Emtia fiyatları dolar, altın TL — nasıl karşılaştırılıyor?

Karşılaştırma birimlerle değil, ORANLA yapılır: her varlık başlangıç ayında yatırdığınız tutara eşitlenir ve oradan kendi yüzde değişimiyle ilerler. Böylece dolarla fiyatlanan bakırla TL ile fiyatlanan altın aynı grafikte anlamlı biçimde yan yana durur.